Ganesh Chaturthi
गणेश चतुर्थी
विवरण
१. गणेश चतुर्थी : परिचय
भक्तजनहरूका अनुसार, गणेश चतुर्थीको अवसरमा आयोजना गरिने यो जुलुस प्रत्येक वर्ष मनाइन्छ, जुन गणेश चतुर्थीको दिन पर्दछ र यसलाई सुर्यविनायक गणेश जन्मोत्सवको रूपमा मनाइन्छ। भिमे बाजा, भुस्या बाजा र धाः बाजाको साथमा जुलुस सुर्यविनायक गणेश मन्दिरको प्रांगणबाट सुरु भई तिनधारा, पिपलबोट, गुँचा टोल, राजथला टोल, सूर्यविनायक चोक, चालिसे गाउँ लगायतका स्थानीय टोलहरूमा परिक्रमा गरिएको थियो। उक्त जुलुसमा स्थानीय गुठियार, दाफा खलाः तथा धाल्चा भजन समूहहरूको सक्रिय सहभागिता रहेको थियो।
सूर्यविनायक, भक्तपुरमा गणेश जन्मोत्सव जात्रा तथा गणेश खट यात्रा अत्यन्त श्रद्धा र उत्साहका साथ मनाइँदै आएको छ। सूर्यविनायक गणेश मन्दिरबाट चाँदीको गणेश मूर्तिलाई रथमा राखी नगर परिक्रमा गरिन्छ। त्यसपछि सिन्दूर जात्रा तथा रथयात्रा बाजागाजासहित सञ्चालन गरिन्छ।मन्दिरको पश्चिमपट्टि हुँदै राजथला टोल, चालिसे गाउँबाट गेहना देवी मन्दिर, त्यसपछि सूर्यविनायक चोक हुँदै अरनिको राजमार्गसम्म परिक्रमा गरी पुनः मन्दिरमा फर्किएर जुलुस समापन गरिएको थियो। समापन समारोहमा रातो सिन्दूरले रङ्गिएका परम्परागत पहिरनमा सजिएका पुरुष तथा महिलाहरूले उल्लासपूर्वक भगवान् गणेशको परिक्रमा गर्दै सहभागीता जनाएका थिए।
काठमाडौं उपत्यकाका चार (अशोकविनायक, चन्द्रविनायक, सूर्यविनायक, कमलविनायक) मुख्य विनायकमध्ये एक सूर्यविनायक गणेशलाई स्थानीयवासीहरूले “इनारे गणाद्यो” का रूपमा पनि मान्यता दिएका छन्। राजथलाका अनुसार मुख्य गणेश मूर्तिलाई वर्षमा केवल दुई पटक मात्र सार्वजनिक रूपमा पूजा गरिन्छ। प्रत्येक अप्रिल महिनामा हुने द्यो स्वाङ (सगुन) जात्रामा तथा गणेश चतुर्थीको अवसरमा सार्वजनिक दर्शन गराइन्छ। साथै, गणेश चतुर्थीको जुलुसमा सहभागी गराइने उक्त गणेश मूर्तिलाई भक्तपुरको तलाको (माटोको भाँडा बनाउने क्षेत्र) टोलमा हुने Biska Jatra (बिस्केट जात्रा) का अवसरमा पनि लगिने गरिन्छ।
२. गणेश चतुर्थीको इतिहास र शास्त्रीय आधार
- पुराण अनुसार, भगवान् गणेशको जन्म सत्ययुगको भाद्र शुक्ल चतुर्थी को दिन भएको मान्यतामा आधारित छ।
- नेवार समुदायमा यो पर्वलाई प्रायः “चथा” भनेर चिनिन्छ र यस दिन बालबालिकालाई छुस्यामुस्या (मिठो वितरण) गरिन्छ।
- केही स्थानहरूमा गणेशको पूजासँगै रथयात्रा, जोत यात्रा, सांस्कृतिक झाँकीहरू र सार्वजनिक जत्रा (जस्ता सुन्दर चढाइ) समेत आयोजना गरिन्छ।
३. सूर्यविनायक (भक्तपुर) र गणेश चतुर्थी
मन्दिरको महत्त्व
- सूर्यविनायक गणेश मन्दिर भक्तपुर जिल्लाको एक प्रमुख गणेशस्थल हो र काठमाडौं उपत्यकाका चार प्रमुख विनायकमध्ये एक हो।
- “सूर्य” र “विनायक” नामले प्रकट हुन्छ कि सूर्यको पहिलो किरणले भगवान् गणेशको मूर्तिमा दर्शन गर्छ भनेर मानिन्छ।
- यसको स्थानीय नाममा “Inare Ganedyo Khat Jatra” समेत चलन छ, जहाँ यस दिन चतुर्थीको दिन वा आसपासमा गणेशको रथ/चढाइ (जात्रा) निकालिन्छ।
- लामो समयसम्म यो जत्रा बन्द भइसकेको थियो, तर अहिले फेरि स्थानीय समुदाय, वार्ड समिति र युवासंगठनहरूको पहलमा पुनः सञ्चालनमा आएको छ।
- जात्रा परम्परागत रूपमा चढ़ाइ (silver idol on chariot), भिमे बाजा, भुस्या, ढा: बाजा, ढलचा भजन र गुठियागेको सहभागीता सँग गरिन्छ, र विभिन्न स्थानहरू हुँदै चढाइ पुरा हुन्छ।
४. कसरी मनाइन्छ : पूजा र परम्परा
पूजाआजा:
- बिहानैदेखि मन्दिरमा भक्तजनको भीड, गणेशको मूर्तिमा फलफूल, फूल, दूध, मोदकलगायत सामग्री चढाइने गरिन्छ।
- नयाँ चाँदी वा सिन्दूरको प्रयोग, दीप प्रज्ज्वलन, हवन तथा मन्त्रोच्चारण गरिन्छ।
- हिन्दू धर्मशास्त्र अनुसार गणेशलाई शुभकार्य अघि पूजा गर्ने चलन छ।
जात्रा (पर्यटन/समुदाय उत्सव):
- गणेश रथ यात्रा — मन्दिरबाट मूर्ति चढाइ, बाजागाजा र लोकसंगीतसँग यात्रा गरिन्छ।
- सिन्दूर जत्रा / साँस्कृतिक कार्यक्रम — सहभागीहरूले सिन्दूर खेल्ने, नाचगान गर्ने र उत्सवमा भाग लिने चलन हुन्छ।
५. गणेश चतुर्थीको विशेष महत्व
- बिघ्नहर्ता : गणेशलाई बाधा र विघ्न हराउने देवता मानिन्छ।
- उपहार, सफल आरम्भ, बुद्धि र सौभाग्य को आशिर्वादका लागि पूजा गरिन्छ।
- नेवार परम्परामा र समुदाय रमाइलो संस्कृति र सामाजिक मिलन को पर्वका रूपमा पनि हेरिन्छ।
Photo Gallery
Quick Information
Category: Religious/Cultural
